دایرة المعارف روشنگری
ش. میم بهرنگ
ایدئالیسم[۱] :
ایدئالیسم عبارت است از سمتگیری اصلی فلسفه که بر ضد ماتریالیسماست.
ایدئالیسم نامی است برای جهان بینی هائی (فلسفه ها و نگرش های فلسفی) که در پاسخ به مسئله اساسی فلسفه، معتقدند که شعور به نحوی از انحا (به این و یا آن شکل) در تحلیل نهائی، بر ماده تقدم دارد، تعیین کننده است و کلام آخر را بر زبان می راند.
مفهوم ایدئالیسم شامل حال کلیه نگرش ها، سیستم ها و جریانات فلسفی می شود که به تقدم ایده، روح و یا روندهای روانی، احساس ها اعتقاد دارند و مادهرا، یعنی مجموعه واقعیت عینی را بمثابه پدیده ای ثانوی تلقی می کنند.
نگرش ها، سیستم ها و جریانات فلسفی ایدئالیستی مختلف را می توان (علیرغم تفاوت های ظاهری متنوعشان با یکدیگر) به دو سمتگیری اصلی ایدئالیستی تقسیم بندی کرد :
· ایدئالیسم عینی و
· ایدئالیسم ذهنی.
ایدئالیسم عینی، شعور را مجزا از شالوده تاریخی ـ اجتماعی اش به مثابه ماهیت مستقل «عینی» در نظر می گیرد و بمثابه یک اصل آفریننده و اولیه بر جهان مادی مقدم می داند.
ایدئالیسم ذهنی، شعور ذهنی ـ انسانی[۲] را چنان مطلق می کند که واقعیت عینی، تنها بمثابه محتوای شعور جلوه گر می شود و لذا وجود جهان خارج مستقل از سوبژکت شناسنده مورد انکار قرار می گیرد.
ایدئالیسم عینی بمثابه سیستم فلسفی قطعی کامل توسط افلاطون[۳] بنیانگذاری شده است.
مهمترین مظاهر ایدئالیسم عینی عبارتند از تومیسم (توماس فون اکوین)[۴] در قرون وسطی و فلسفه های لایب نیتس و هگل[۵] در عصر جدید بورژوائی.
