نوشتههاى دهه ۱۸۵۰ ماركس درباره جوامع غير غربى به ويژه نوشتههايش درباره هندوستان بسيار بيشتر از نوشتههاى متأخر او در ۱۸۷۲ در همين زمينه شناخته شدهاند. اين نوشتههاى متأخر كه برخى از آنها هنوز منتشر نشدهاند، اين معنى را تائيد مىكنند كه ماركس از ديدگاه تك محورى و اغلب اروپا محور خود كه اغلب مورد اشاره منتقدان آثارش است، دست كشيده بود. متاسفانه برخى از اين آثار هنوز منتشر نشدهاند، اگرچه طرحهايى براى انتشار آنها در قالب بخش جديدى از مجموعه آثار ماركس- انگلس (MEGA2) در دست هست.I. تك محورى گرايى، اروپامحورى و ماوراء: نوشتههاى ۱۸48-۱۸59 درباره چين، هند و روسيه با وجود اينكه دغدغه اصلى ماركس سرمايه دارى غربى بود، در دو دوره نوشتههاى فراوانى درباره جوامع غير غربى و پيشا- سرمايهدارى به جا گذاشت. اين دو دوره مجزا از هم هر دو در زمانهايى واقع شدند كه جنبش كارگرى اروپا به سكون گراييد. به فاصله كوتاهى پيش از نخستين دور اين رخوتها،۱۸۵۹ - ۱۸۵۳، ماركس به لندن مركز بينالمللى يك امپراتورى جهانى نقل مكان كرده بود. ماركس در كتابخانه موزه بريتانيا مطالعه وسيعى را درباره هند، چين، امپراتورى عثمانى، و روسيه آغاز كرد. ماركس در يادداشتهاى تحليلى خود براى نشريه نيويورك تريبون هزاران صفحه درباره اين جوامع نوشت. اين يادداشتها را اغلب اروپا محور خواندهاند. اشلومو آوينرى در مقدمه خود بر مشهورترين مجموعه از اين يادداشتها نوشت: "لحن كلى ماركس درباره جهان غير اروپايى در مانيفست كمونيست (۱۸۴۸) شكل گرفته است." (۱۹۶۸،۱). ماركس در قطعه موجزى درباره استعمار در مانيفست (۱۸۴۸) با سبكى مدرنيستى از عقبماندگى آسيا و پيشرفته بودن سرمايهدارى غربى سخن گفته است: "بورژوازى با رشد سريع همه ابزار توليد، با تجهيز گسترده ابزار ارتباطى، همه، حتى وحشىترين ملل را به سوى تمدن مىكشاند. قيمت ارزان كالاهاى بورژوازى توپخانه سنگين آن است كه با آن ديوار چين را فرو مىريزد، توپخانهاى كه با آن وحشىهاى كله شق متنفر از خارجىها را وادار به تسليم مىكند. بورژوازى همه ملل را مجبور مىكند تا از بيم انقراض شيوه توليد بورژوازى را بپذيرند؛ بورژوازى اين ملتها را مجبور مىكند تا مغز استخوان آن چيزى را كه تمدن مىنامد بپذيرند و خود نيز بورژوا شوند. در يك كلمه بورژوازى، جهانى بر قامت آرزوى خود مىسازد" (MECW6,488). به نظر مىآيد كه ماركس در اين قطعه از نخستين جنگ ترياك بريتانيا عليه چين در ۱۸۴۲ حمايت كرده است.
ماركس در مقاله ۱۸۵۳ خود در تريبون درباره هند هم ديدگاه مشابهى اتخاذ مىكند، يعنى درباره جامعهاى كه به زعم او آن قدر ساكن بود كه هيچ تاريخ حقيقىاى نداشت. ماركس مقاله "پيامدهاى حاكميت بريتانيا در هندوستان" را با اين ادعا آغاز مىكند كه هند به دليل تفرقهاش "گريزى از فتح شدن نداشت". هند "نه تنها بين مسلمانان و هندوها تقسيم شده بود بلكه بين قبايل و كاستها هم تجزيه شده بود." بنابراين تاريخ هند "تاريخ فتوحات پى درپىاى است كه بر او گذشته است." ماركس سپس با لحنى فوقالعاده اروپا محور اضافه مىكند كه "جامعه هند به كل فاقد هرگونه تاريخى است، دست كم فاقد هرگونه تاريخ شناخته شدهاى است"، و هند را "جامعهاى بى مقاومت و بى تحول" مى خواند. (MECW12,217) ادوارد سعيد (۱۹۷۸) كه يك دهه پس از آوينرى مىنوشت بر اروپا محورى و قوميت محورى ماركس در اين نوشتهها انگشت گذاشت. تا به امروز، بيشتر پژوهشگران تمايل داشتهاند كه عقيده رابرت تاكر را بپذيرند كه فرض ماركس اين بود كه "تقدير همه جوامع غير غربى نظير هند اين بود كه راه توسعه بورژوايى مدرن را آن گونه كه اروپاى مدرن پيموده است، بپيمايند." (۱۹۷۸,653) ژان فرانسيس ليوتار (۱۹۸۴) با نگاهى پست مدرن به اين بحث قديمى درباره آن چيزى كه اغلب ديدگاه تك محورىنگر ماركس خوانده شده بود، اظهار داشت كه ماركس در يكى از روايتهاى بزرگ مدرنيته اسير بوده است كه همه تفاوتها و ديگرگونگىها را خوار مى شمرد.
